italic = stress on 3rd last syllable
dipthongs ae au ei eu oe ui
idem, eadem, idem = the same, is + dem
quidam, quaedam, quiddam = a particular thing, qui + dam
30-39
[30] … sunt autem duo crīmina, aurī et venēnī; in quibus ūna atque eadem persōna versātur. aurum sūmptum ā Clōdia, venēnum quaesītum quod Clōdiae darētur, ut dīcitur. omnia sunt alia nōn crīmina, sed maledicta, iurgī petulantis magis quam pūblicae quaestiōnis. ‘adulter, impudīcus, sequester’ convīcium est, nōn accūsātiō; nūllum est enim fundāmentum hōrum crīminum, nūlla sēdēs; vōcēs sunt contumēliōsae temere ab īrātō accūsātōre nūllō auctōre ēmissae.
[31] hōrum duōrum crīminum videō auctōrem, videō fontem, videō certum nōmen et caput. aurō opus fuit; sūmpsit ā Clōdiā, sūmpsit sine teste, habuit, quamdiū voluit. maximum videō signum cuiusdam ēgregiae familiāritātis. necāre eandem voluit; quaesīvit venēnum, sollicitāvit servōs, pōtiōnem parāvit, locum cōnstituit, clam attulit. magnum rūrsus odium videō cum crūdēlissimō discidiō exstitisse. rēs est omnis in hāc causā nōbīs, iūdicēs, cum Clōdiā, muliere nōn sōlum nōbilī vērum etiam nota; dē quā ego nihil dīcam nisi dēpellendī crīminis causā.
[32] sed intellegis prō tuā praestantī prūdentiā, Cn. Domitī, cum hāc sōla rem esse nōbīs. quae sī sē aurum Caeliō commodāsse nōn dīcit, sī venēnum ab hōc sibi parātum esse nōn arguit, petulanter facimus, sī mātrem familiās secus, quam mātrōnārum sānctitās postulat, nōmināmus. sīn ista muliere remōta nec crīmen ūllum nec opēs ad oppugnandum Caelium illīs relinquuntur, quid est aliud quod nōs patrōnī facere dēbeāmus, nisi ut eōs quī īnsectantur repellāmus? quod quidem facerem vehementius, nisi intercēderent mihi inimīcitiae cum istīus mulieris virō—frātrem voluī dīcere; semper hīc errō. nunc agam modicē nec longius prōgrediar quam mē mea fidēs et causa ipsa cōget: neque enim muliebrīs umquam inimīcitiās mihi gerendās putāvī, praesertim cum eā quam omnēs semper amīcam omnium potius quam cuiusquam inimīcam putāvērunt.
[33] sed tamen ex ipsā quaeram prius utrum mē sēcum sevērē et graviter et prīscē agere mālit, an remissē et lēniter et urbānē. sī illō austērō mōre ac modō, aliquis mihi ab īnferīs excitandus est ex barbātīs illīs, nōn hāc barbulā quā ista dēlectātur, sed illa horrida quam in statuīs antīquīs atque imāginibus vidēmus, quī obiūrget mulierem et prō mē loquātur nē mihi ista forte suscēnseat. exsistat igitur ex hāc ipsa familia aliquis ac potissimum Caecus ille; minimum enim dolōrem capiet, quī istam nōn vidēbit. quī profectō, sī exstiterit, sīc aget ac sīc loquētur: "mulier, quid tibi cum Caeliō, quid cum homine adulēscentulō, quid cum aliēnō? cūr aut tam familiāris fuistī ut aurum commodārēs, aut tam inimīcā ut venēnum timērēs? nōn patrem tuum vīderās, nōn patruum, nōn avum, nōn proavum, nōn abavum, nōn atavum audierās cōnsulēs fuisse;
[34] nōn dēnique modo tē Q. [Quīntī] Metellī mātrimōnium tenuisse sciēbās, clārissimī ac fortissimī virī patriaeque amantissimī, quī simul ac pedem līmine extulerat, omnēs prope cīvēs virtūte, glōriā, dignitāte superābat? cum ex amplissimō genere in familiam clārissimam nūpsissēs, cūr tibi Caelius tam coniūnctus fuit? cognātus, adfīnis, virī tuī familiāris? nihil eōrum. quid igitur fuit nisi quaedam temeritās ac libīdō? nōnne tē, sī nostrae imāginēs virīlēs nōn commovēbant, nē prōgeniēs quidem mea, Q. [Quīnta] illa Claudia, aemulam domesticae laudis in glōriā muliebrī esse admonēbat, nōn virgō illa Vestālis Claudia, quae patrem complexā triumphantem ab inimīcō tribūnō plēbeī dē currū dētrahī passa nōn est? cūr tē frāterna vitia potius quam bona paterna et avīta et usque ā nōbīs cum in virīs tum etiam in fēminīs repetīta mōvērunt? ideōne ego pācem Pyrrhī dirēmī ut tū amōrum turpissimōrum cotīdiē foedera ferīrēs, ideō aquam addūxī ut eā tū incestē ūterēre, ideō viam mūnīvī ut eam tū aliēnīs vīrīs comitāta celebrārēs?"
[35] sed quid ego, iūdicēs, ita gravem persōnam indūxī ut verear nē sē īdem Appius repente convertat et Caelium incipiat accūsāre illa suā gravitāte cēnsōria? sed vīderō hoc posterius atque ita, iūdicēs, ut vel sevērissimīs disceptātōribus M. Caelī vītam mē probātūrum esse cōnfīdam. tū vērō, mulier – iam enim ipse tēcum nūlla persōna intrōducta loquor – sī ea, quae facis, quae dīcis, quae īnsimulās, quae mōlīris, quae arguis, probāre cōgitās, ratiōnem tantae familiāritātis, tantae cōnsuētūdinis, tantae coniūnctiōnis reddās atque expōnās necesse est. accūsātōrēs quidem libīdinēs, amōrēs, adulteria, Bāiās, actās, convīvia, cōmissātiōnēs, cantūs, symphōniās, nāvigia iactant, idemque significant nihil sē tē invīta dīcere. quae tū quoniam mente nesciō quā effrēnāta atque praecipitī in forum dēferrī iūdiciumque voluistī, aut dīluās oportet ac falsa esse doceās aut nihil neque crīminī tuō neque testimōniō crēdendum esse fateāre.
[36] sīn autem urbānius mē agere māvīs, sīc agam tēcum; removēbō illum senem dūrum ac paene agrestem; ex hīs igitur tuīs sūmam aliquem ac potissimum minimum frātrem, quī est in istō genere urbānissimus; quī tē amat plūrimum, quī propter nesciō quam, crēdō, timiditātem et nocturnōs quōsdam inānēs metūs tēcum semper pūsiō cum maiōre sorōre cubitāvit. eum putātō tēcum loquī: "quid tumultuāris, soror? quid īnsānīs? quid clāmōrem exōrsa verbīs parvam rem magnam facis?
vīcīnum adulēscentulum aspexistī; candor huius tē et prōcēritās, voltūs oculīque pepulērunt; saepius vidēre voluistī; fuistī nōn numquam in īsdem hortīs; vīs nōbilis mulier illum fīlium familiās patre parcō ac tenācī habēre tuīs cōpiīs dēvīnctum; nōn potes; calcitrat, respuit, repellit, nōn putat tua dōna esse tantī. cōnfer tē aliō. habēs hortōs ad Tiberim ac dīligenter eō locō parātōs quō omnis iuventūs natandī causa venit; hinc licet condiciōnēs cotīdiē lēgās; cūr huic quī tē spernit molesta es?"
[37] redeō nunc ad tē, Caelī, vicissim ac mihi auctōritātem patriam sevēritātemque suscipiō. sed dubitō quem patrem potissimum sūmam, Caeciliānumne aliquem vehementem atque dūrum: "nunc enim dēmum mī animus ārdet, nunc meum cor cumulātur īra," aut illum: "ō īnfēlīx, ō sceleste!" ferreī sunt istī patrēs:
"egone quid dīcam, quid velim? quae tū omnia
tuīs foedīs factīs facis ut nēquīquam velim,"
vix ferendī. dīceret tālis pater: "cūr tē in istam vīcīnitātem meretrīciam contulistī? cūr inlecebrīs cognitīs nōn refūgistī?
cūr aliēnam ūllam mulierem nōstī? dīde ac dissice;
per mē tibi licet. sī egēbis, tibi dolēbit, nōn mihi.
mihi sat est quī aetātis quod relicuom est oblectem meae."
[38] huic trīstī ac dērēctō senī respondēret Caelius sē nūllā cupiditāte inductum dē viā dēcessisse. quid signī? nūllī sūmptūs, nūlla iactūra, nūlla versūra. at fuit fāma. quotus quisque istam effugere potest in tam maledicā cīvitāte? vīcīnum eius mulieris mīrāris male audīsse cuius frāter germānus sermōnēs inīquōrum effugere nōn potuit?
lēnī vērō et clēmentī patrī cuius modī ille est: ‘forēs ecfrēgit, restituentur; discīdit vestem, resarciētur,’ Caelī causa est expedītissima. quid enim esset in quō sē nōn facile dēfenderet?
nihil iam in istam mulierem dīcō; sed, sī esset aliquā dissimilis istīus quae sē omnibus pervolgāret, quae habēret palam dēcrētum semper aliquem, cuius in hortōs, domum, Bāiās iūre suō libīdinēs omnium commeārent, quae etiam aleret adulēscentēs et parsimōniam patrum suīs sūmptibus sustinēret; sī vidua līberē, proterva petulanter, dīves effūsē, libīdinōsa meretrīciō mōre vīveret, adulterum ego putārem sī quis hanc paulō līberius salūtāsset?
[39] dīcet aliquis: "haec est igitur tua disciplīna? sīc tū īnstituis adulēscentīs? ob hanc causam tibi hunc puerum parēns commendāvit et trādidit, ut in amōre atque in voluptātibus adulēscentiam suam conlocāret, et ut hanc tū vītam atque haec studia dēfenderēs?" ego, sī quis, iūdicēs, hōc rōbore animī atque hāc indole virtūtis atque continentiae fuit, ut respueret omnēs voluptātēs omnemque vītae suae cursum in labōre corporis atque in animī contentiōne cōnficeret, quem nōn quiēs, nōn remissiō, nōn aequālium studia, nōn lūdī, nōn convīvium dēlectāret, nihil in vītā expetendum putāret, nisi quod esset cum laude et cum dignitāte coniūnctum, hunc mea sententia dīvīnīs quibusdam bonīs īnstrūctum atque ōrnātum putō. ex hōc genere illōs fuisse arbitror Camillōs, Fābriciōs, Curiōs omnēsque eōs, quī haec ex minimīs tanta fēcērunt.
42-45
[42] quam ob rem sī quem forte invēnerītis, quī aspernētur oculīs pulchritūdinem rērum, nōn odōre ūllō, nōn tāctū, nōn sapōrē capiātur, exclūdat auribus omnem suāvitātem, huic hominī ego fortasse et paucī deōs propitiōs, plērīque autem īrātōs putābunt. ergō haec dēserta via et inculta atque interclūsā iam frondibus et virgultīs relinquātur; dētur aliquid aetātī; sit adulēscentia līberior; nōn omnia voluptātibus dēnegentur; nōn semper superet vēra illa et dērēcta ratiō; vincat aliquandō cupiditās voluptāsque ratiōnem, dum modo illa in hōc genere praescrīptiō moderātiōque teneātur: parcat iuventūs pudīcitiae suae, nē spoliet aliēnam, nē effundat patrimōnium, nē faenore trucīdētur, nē incurrat in alterīus domum atque familiam, nē probrum cāstis, lābem integrīs, īnfāmiam bonīs īnferat, nē quem vī terreat, nē intersit īnsidiīs, scelere careat; postrēmō cum pāruerit voluptātibus, dederit aliquid temporis ad lūdum aetātis atque ad inānēs hāsce adulēscentiae cupiditātēs, revocet sē aliquandō ad cūram reī domesticae, reī forēnsis reīque pūblicae, ut eā quae ratiōne anteā nōn perspexerat satietāte abiēcisse experiendō contempsisse videātur.
[43] ac multī et nostra et patrum maiōrumque memoriā, iūdicēs, summī hominēs et clārissimī cīvēs fuērunt, quōrum cum adulēscentiae cupiditātēs dēfervissent, eximiae virtūtēs firmāta iam aetāte exstitērunt. ex quibus nēminem mihi libet nōmināre; vōsmet vōbīscum recordāminī. nōlō enim cuiusquam fortis atque inlūstris virī nē minimum quidem errātum cum maximā laude coniungere. quod sī facere vellem, multī ā mē summī atque ōrnātissimī virī praedicārentur, quōrum partim nimia lībertās in adulēscentiā, partim profūsa luxuriēs, magnitūdō āeris aliēnī, sūmptus, libīdinēs nōminārentur, quae multīs posteā virtūtibus obtēctā adulēscentiae quī vellet excūsātiōne dēfenderet.
[44] at vērō in M. Caeliō – dīcam enim iam cōnfīdentius dē studiīs eius honestīs, quoniam audeō quaedam frētus vestra sapientia līberē cōnfitērī – nūlla luxuriēs reperiētur, nūllī sūmptūs, nūllum aes aliēnum, nūlla convīviōrum ac lustrōrum libīdō: quod quidem vitium ventris et gurgitis nōn modo nōn minuit aetās hominibus sed etiam auget. amōrēs autem et hae dēliciae, quae vocantur, quae firmiōre animō praeditīs diūtius molestae nōn solent esse – mātūrē enim et celeriter dēflōrēscunt – numquam hunc occupātum impedītumque tenuērunt.
[45] audīstis cum prō sē dīceret, audīstis anteā, cum accūsāret – dēfendendī haec causā, nōn glōriandī ēloquor – genus ōrātiōnis, facultātem, cōpiam sententiārum atque verbōrum, quae vestra prūdentia est, perspexistis. atque in eō nōn sōlum ingenium ēlūcēre eius vidēbātis, quod saepe, etiam sī industria nōn alitur, valet tamen ipsum suīs vīribus, sed inerat, nisi mē propter benevolentiam forte fallēbat, ratiō et bonīs artibus īnstitūtā et cūrā et vigiliīs ēlabōrāta. atquī scītōte, iūdicēs, eās cupiditātēs, quae obiciuntur Caeliō atque haec studiō studia dē quibus disputō nōn facile in eōdem homine esse posse. fierī enim nōn potest ut animus libīdinī dēditus, amōre, dēsīderiō, cupiditāte, saepe nimia cōpia, inopia etiam nōn numquam impedītus hōc quicquid est quod nōs facimus in dīcendō, quōquō modo facimus, nōn modo agendō vērum etiam cōgitandō possit sustinēre.
48-53
[48] vērum sī quis est, quī etiam meretrīciīs amōribus interdictum iuventūtī putet, est ille quidem valdē sevērus (negāre nōn possum), sed abhorret nōn modo ab huius saeculī licentia, vērum etiam ā maiōrum cōnsuētūdine atque concessīs. quandō enim hoc nōn factitātum est, quandō reprehēnsum, quandō nōn permissum, quandō dēnique fuit, ut, quod licet, nōn licēret? Hīc ego iam rem dēfīniam, mulierem nūllam nōminābō; tantum in mediō relinquam.
[49] sī quae nōn nūpta mulier domum suam patefēcerit omnium cupiditātī palamque sēsē in meretrīciā vītā collocārit, virōrum aliēnissimōrum convīviīs ūtī īnstituerit, sī hoc in urbe, sī in hortīs, sī in Bāiārum illā celebritāte faciat, sī dēnique ita sēsē gerat nōn incessū sōlum, sed ōrnātū atque comitātū, nōn flagrantia oculōrum, nōn lībertāte sermōnum, sed etiam complexū, ōsculātiōne, actīs, nāvigātiōne, convīviīs, ut nōn sōlum meretrīx, sed etiam proterva meretrīx procāxque videātur: cum hāc sī quī adulēscēns forte fuerit, utrum hic tibi, L. Hērennī, adulter an amātor, expugnāre pudīcitiam an explēre libīdinem voluisse videātur?
[50] oblīvīscor iam iniūriās tuās, Clōdia, dēpōnō memoriam dolōris meī; quae abs tē crūdēliter in meōs mē absente facta sunt, neglegō; nē sint haec in tē dicta, quae dīxī. sed ex tē ipsa requīrō, quoniam et crīmen accūsātōrēs abs tē et testem eius crīminis tē ipsam dīcunt sē habēre. sī quae mulier sit eius modī, quālem ego paulō ante dēscrīpsī, tuī dissimilis, vītā īnstitūtōque meretrīciō, cum hāc aliquid adulēscentem hominem habuisse ratiōnis num tibi perturpe aut perflāgitiōsum esse videātur? ea sī tū nōn es, sīcut ego mālō, quid est, quod obiciant Caeliō? sīn eam tē volunt esse, quid est, cūr nōs crīmen hoc, sī tū contemnis, pertimēscāmus? quārē nōbīs dā viam ratiōnemque dēfēnsiōnis. aut enim pudor tuus dēfendet nihil ā M. Caeliō petulantius esse factum, aut impudentia et huic et cēterīs magnam ad sē dēfendendum facultātem dabit.
[51] sed quoniam ēmersisse iam ē vadīs et scopulōs praetervecta vidētur ōrātiō mea, perfacilis mihi reliquus cursus ostenditur. duo sunt enim crīmina ūna in muliere summōrum facinorum, aurī, quod sūmptum ā Clōdiā dīcitur, et venēnī, quod eiusdem Clōdiae necandae causa parāsse Caelium crīminantur. aurum sūmpsit, ut dīcitis, quod L. Luccēī servīs daret, per quōs Alexandrīnus Diō, quī tum apud Luccēium habitābat, necārētur. magnum crīmen vel in lēgātīs īnsidiandīs vel in servīs ad hospitem dominī necandum sollicitandīs, plēnum sceleris cōnsilium, plēnum audāciae!
[52] quō quidem in crīmine prīmum illud requīrō, dīxeritne Clōdiae, quam ad rem aurum sūmeret, an nōn dīxerit. sī nōn dīxit, cūr dēdit? sī dīxit, eōdem sē cōnscientiae scelere dēvīnxit. tūne aurum ex armāriō tuō prōmere ausa es, tūne Venerem illam tuam spoliāre ōrnāmentīs, spoliātrīcem cēterōrum, cum scīrēs, quantum ad facinus aurum hoc quaererētur, ad necem lēgātī, ad L. Luccēī, sānctissimī hominis atque integerrimī, lābem sceleris sempiternam? huic facinorī tantō tua mēns līberālis cōnscia, tua domus populāris ministra, tua dēnique hospitālis illa Venus adiūtrīx esse nōn dēbuit.
[53] vīdit hoc Balbus; cēlātam esse Clōdiam dīxit, atque ita Caelium ad illam attulisse, sē ad ōrnātum lūdōrum aurum quaerere. sī tam familiāris erat Clōdiae, quam tū esse vīs, cum dē libīdine eius tam multa dīcis, dīxit profectō, quō vellet aurum; sī tam familiāris nōn erat, nōn dedit. ita, sī vērum tibi Caelius dīxit, ō immoderāta mulier, sciēns tū aurum ad facinus dedistī; sī nōn est ausus dīcere, nōn dedistī.
61-65
[61] sed tamen venēnum unde fuerit, quem ad modum parātum sit, nōn dīcitur. datum esse aiunt huic P. Liciniō, pudentī adulēscentī et bonō, Caelī familiārī; cōnstitūtum esse cum servīs, ut venīrent ad balneās Seniās; eōdem Licinium esse ventūrum atque iīs venēnī pyxidem trāditūrum. Hic prīmum illud requīrō, quid attinuerit ferrī in eum locum cōnstitūtum, cūr illī servī nōn ad Caelium domum vēnerint. sī manēbat tanta illa cōnsuētūdō Caelī, tanta familiāritās cum Clōdia, quid suspīciōnis esset, sī apud Caelium mulieris servus vīsus esset? sīn autem iam suberat simultās, exstīncta erat cōnsuētūdō, discidium exstiterat, "hinc illae lacrimae " nīmīrum, et haec causa est omnium hōrum scelerum atque crīminum.
[62] "immō," inquit, "cum servī ad dominam rem tōtam et maleficium Caelī dētulissent, mulier ingeniōsa praecēpit hīs ut omnia Caeliō pollicērentur; sed ut venēnum, cum ā Liciniō trāderētur, manifēstō comprehendī posset, cōnstituī locum iussit balneās Seniās, ut eō mitteret amīcōs, quī delitīscerent, deinde repente, cum vēnisset Licinius venēnumque trāderet, prosilīrent hominemque comprēnderent." quae quidem omnia, iūdicēs, perfacilem ratiōnem habent reprehendendī. cūr enim potissimum balneās pūblicās cōnstituerat? in quibus nōn inveniō quae latebra togātīs hominibus esse posset. nam sī essent in vestibulō balneārum, nōn latērent; sīn sē in intimum conicere vellent, nec satis commodē calceātī et vestītī id facere possent et fortasse nōn reciperentur, nisi forte mulier potēns quadrantāria illā permūtātiōne familiāris facta erat balneātōrī.
[63] atque equidem vehementer exspectābam, quīnam istī virī bonī testēs huius manifēstō dēprehēnsī venēnī dīcerentur; nūllī enim sunt adhūc nōminātī. sed nōn dubitō, quīn sint pergravēs, quī prīmum sint tālīs fēminae familiārēs, deinde eam prōvinciam suscēperint, ut in balneās contrūderentur, quod illa nisi ā virīs honestissimīs ac plēnissimīs dignitātis, quam velit sit potēns, numquam impetrāvisset. sed quid ego dē dignitāte istōrum testium loquor? virtūtem eōrum dīligentiamque cognōscite. "in balneīs dēlituērunt." testēs ēgregiōs! "dein temere prōsiluērunt." hominēs temperantēs! sīc enim fingunt, cum Licinius vēnisset, pyxidem tenēret in manū, cōnārētur trādere, nōndum trādidisset, tum repente ēvolāsse istōs praeclārōs testēs sine nōmine; Licinium autem, cum iam manum ad trādendam pyxidem porrēxisset, retrāxisse atque illō repentīnō hominum impetū sē in fugam coniēcisse. ō magna vīs vēritātis, quae contrā hominum ingenia, calliditātem, sollertiam contrāque fictās omnium īnsidiās facile sē per sē ipsa dēfendat!
[64] velut haec tōta fābella veteris et plūrimārum fābulārum poētriae quam est sine argūmentō, quam nūllum invenīre exitum potest! quid enim? istī tot virī (nam necesse est fuisse nōn paucōs, ut et comprehendī Licinius facile posset et rēs multōrum oculīs esset testātior) cūr Licinium dē manibus āmīsērunt? quī minus enim Licinius comprehendī potuit, cum sē retrāxit, nē pyxidem trāderet, quam sī trādidisset? erant enim illī positī, ut comprehenderent Licinium, ut manifēstō Licinius tenērētur, aut cum retinēret venenum aut cum trādidisset. hoc fuit tōtum cōnsilium mulieris, haec istōrum prōvinciā, quī rogātī sunt; quōs quidem tū quam ob rem "temere prōsiluisse" dicās atque ante tempus, nōn reperiō. fuerant ad hōc rogātī, fuerant ad hanc rem collocātī, ut venēnum, ut īnsidiae, facinus dēnique ipsum ut manifēstō comprehenderētur.
[65] potuēruntne magis tempore prosilīre, quam cum Licinius vēnisset, cum in manū tenēret venēnī pyxidem? quae cum iam erat trādita servīs, sī ēvāsissent subitō ex balneīs mulieris amīcī Liciniumque comprehendissent, implōrāret hominum fidem atque ā sē illam pyxidem trāditam pernegāret. quem quō modo illī reprehenderent? vīdisse sē dīcerent? prīmum ad sē revocārent maximī facinoris crīmen; deinde id sē vīdisse dīcerent, quod, quō locō collocātī fuerant, nōn potuissent vidēre. tempore igitur ipsō sē ostendērunt, cum Licinius vēnisset, pyxidem expedīret, manum porrigeret, venēnum trāderet. mīmī ergō est iam exitus, nōn fābulae; in quō cum clausulā nōn invenītur, fugit aliquis ē manibus, deinde scabilla concrepant, aulaeum tollitur.