With Line Numbers
...and links to notes
1 Quamvis digressu veteris confusus amici
2 laudo tamen, vacuis quod sedem figere Cumis
3 destinet atque unum civem donare Sibyllae.
4 ianua Baiarum est et gratum litus amoeni
5 secessus. ego vel Prochytam praepono Suburae;
6 nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non
7 deterius credas horrere incendia, lapsus
8 tectorum adsiduos ac mille pericula saevae
9 urbis et Augusto recitantes mense poetas?
10 Sed dum tota domus raeda componitur una,
11 substitit ad veteres arcus madidamque Capenam.
12 hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae
13 (nunc sacri fontis nemus et delubra locantur
14 Iudaeis, quorum cophinus fenumque supellex;
15 omnis enim populo mercedem pendere iussa est
16 arbor et eiectis mendicat silva Camenis),
17 in vallem Egeriae descendimus et speluncas
18 dissimiles veris. quanto praesentius esset
19 numen aquis, viridi si margine cluderet undas
20 herba nec ingenuum violarent marmora tofum.
21 Hic tunc Umbricius 'quando artibus' inquit 'honestis
22 nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum,
23 res hodie minor est here quam fuit atque eadem cras
24 deteret exiguis aliquid, proponimus illuc
25 ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,
26 dum nova canities, dum prima et recta senectus,
27 dum superest Lachesi quod torqueat et pedibus me
28 porto meis nullo dextram subeunte bacillo.
29 cedamus patria. vivant Artorius istic
30 et Catulus, maneant qui nigrum in candida vertunt,
31 quis facile est aedem conducere, flumina, portus,
32 siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver,
33 et praebere caput domina venale sub hasta.
34 quondam hi cornicines et municipalis harenae
35 perpetui comites notaeque per oppida buccae
36 munera nunc edunt et, verso pollice vulgus
37 cum iubet, occidunt populariter; inde reversi
38 conducunt foricas, et cur non omnia? cum sint
39 quales ex humili magna ad fastigia rerum
40 extollit quotiens voluit Fortuna iocari.
41 Quid Romae faciam? mentiri nescio; librum,
42 si malus est, nequeo laudare et poscere; motus
43 astrorum ignoro; funus promittere patris
44 nec volo nec possum; ranarum viscera numquam
45 inspexi; ferre ad nuptam quae mittit adulter,
46 quae mandat, norunt alii; me nemo ministro
47 fur erit, atque ideo nulli comes exeo tamquam
48 mancus et extinctae corpus non utile dextrae.
49 quis nunc diligitur nisi conscius et cui fervens
50 aestuat occultis animus semperque tacendis?
51 nil tibi se debere putat, nil conferet umquam,
52 participem qui te secreti fecit honesti.
53 carus erit Verri qui Verrem tempore quo vult
54 accusare potest. tanti tibi non sit opaci
55 omnis harena Tagi quodque in mare volvitur aurum,
56 ut somno careas ponendaque praemia sumas
57 tristis et a magno semper timearis amico.
58 Quae nunc divitibus gens acceptissima nostris
59 et quos praecipue fugiam, properabo fateri,
60 nec pudor obstabit. non possum ferre, Quirites,
61 Graecam urbem. quamvis quota portio faecis Achaei?
62 iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes
63 et linguam et mores et cum tibicine chordas
64 obliquas nec non gentilia tympana secum
65 vexit et ad circum iussas prostare puellas.
66 ite, quibus grata est picta lupa barbara mitra.
67 rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine,
68 et ceromatico fert niceteria collo.
69 hic alta Sicyone, ast hic Amydone relicta,
70 hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis,
71 Esquilias dictumque petunt a vimine collem,
72 viscera magnarum domuum dominique futuri.
73 ingenium velox, audacia perdita, sermo
74 promptus et Isaeo torrentior: ede quid illum
75 esse putes. quemvis hominem secum attulit ad nos:
76 grammaticus, rhetor, geometres, pictor, aliptes,
77 augur, schoenobates, medicus, magus, omnia novit
78 Graeculus esuriens: in caelum iusseris, ibit.
79 in summa non Maurus erat neque Sarmata nec Thrax
80 qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis.
81 horum ego non fugiam conchylia? me prior ille
82 signabit fultusque toro meliore recumbet,
83 advectus Romam quo pruna et cottana vento?
84 usque adeo nihil est quod nostra infantia caelum
85 hausit Aventini baca nutrita Sabina?
86 Quid quod adulandi gens prudentissima laudat
87 sermonem indocti, faciem deformis amici,
88 et longum invalidi collum cervicibus aequat
89 Herculis Antaeum procul a tellure tenentis,
90 miratur vocem angustam, qua deterius nec
91 ille sonat quo mordetur gallina marito?
92 haec eadem licet et nobis laudare, sed illis
93 creditur. an melior cum Thaida sustinet aut cum
94 uxorem comoedus agit vel Dorida nullo
95 cultam palliolo? mulier nempe ipsa videtur,
96 non persona, loqui: vacua et plana omnia dicas
97 infra ventriculum et tenui distantia rima.
98 nec tamen Antiochus nec erit mirabilis illic
99 aut Stratocles aut cum molli Demetrius Haemo:
100 natio comoeda est. rides, maiore cachinno
101 concutitur; flet, si lacrimas conspexit amici,
102 nec dolet; igniculum brumae si tempore poscas,
103 accipit endromidem; si dixeris "aestuo," sudat.
104 non sumus ergo pares: melior, qui semper et omni
105 nocte dieque potest aliena sumere vultum
106 a facie, iactare manus laudare paratus,
107 si bene ructavit, si rectum minxit amicus,
108 si trulla inverso crepitum dedit aurea fundo.
109 Praeterea sanctum nihil +aut+ ab inguine tutum,
110 non matrona laris, non filia virgo, nec ipse
111 sponsus levis adhuc, non filius ante pudicus.
112 horum si nihil est, aviam resupinat amici.
113 [scire volunt secreta domus atque inde timeri.]
114 et quoniam coepit Graecorum mentio, transi
115 gymnasia atque audi facinus maioris abollae.
116 Stoicus occidit Baream delator amicum
117 discipulumque senex ripa nutritus in illa
118 ad quam Gorgonei delapsa est pinna caballi.
119 non est Romano cuiquam locus hic, ubi regnat
120 Protogenes aliquis vel Diphilus aut Hermarchus,
121 qui gentis vitio numquam partitur amicum,
122 solus habet. nam cum facilem stillavit in aurem
123 exiguum de naturae patriaeque veneno,
124 limine summoveor, perierunt tempora longi
125 servitii; nusquam minor est iactura clientis.
126 Quod porro officium, ne nobis blandiar, aut quod
127 pauperis hic meritum, si curet nocte togatus
128 currere, cum praetor lictorem inpellat et ire
129 praecipitem iubeat dudum vigilantibus orbis,
130 ne prior Albinam et Modiam collega salutet?
131 divitis hic servo cludit latus ingenuorum
132 filius; alter enim quantum in legione tribuni
133 accipiunt donat Calvinae vel Catienae,
134 ut semel aut iterum super illam palpitet; at tu,
135 cum tibi vestiti facies scorti placet, haeres
136 et dubitas alta Chionen deducere sella.
137 da testem Romae tam sanctum quam fuit hospes
138 numinis Idaei, procedat vel Numa vel qui
139 servavit trepidam flagranti ex aede Minervam:
140 protinus ad censum, de moribus ultima fiet
141 quaestio. "quot pascit servos? quot possidet agri
142 iugera? quam multa magnaque paropside cenat?"
143 quantum quisque sua nummorum servat in arca,
144 tantum habet et fidei. iures licet et Samothracum
145 et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper
146 creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis.
147 Quid quod materiam praebet causasque iocorum
148 omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna,
149 si toga sordidula est et rupta calceus alter
150 pelle patet, vel si consuto volnere crassum
151 atque recens linum ostendit non una cicatrix?
152 nil habet infelix paupertas durius in se
153 quam quod ridiculos homines facit. "exeat" inquit,
154 "si pudor est, et de pulvino surgat equestri,
155 cuius res legi non sufficit, et sedeant hic
156 lenonum pueri quocumque ex fornice nati,
157 hic plaudat nitidus praeconis filius inter
158 pinnirapi cultos iuvenes iuvenesque lanistae."
159 sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni.
160 quis gener hic placuit censu minor atque puellae
161 sarcinulis inpar? quis pauper scribitur heres?
162 quando in consilio est aedilibus? agmine facto
163 debuerant olim tenues migrasse Quirites.
164 Haut facile emergunt quorum virtutibus obstat
165 res angusta domi, sed Romae durior illis
166 conatus: magno hospitium miserabile, magno
167 servorum ventres, et frugi cenula magno.
168 fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis
169 translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam
170 contentusque illic veneto duroque cucullo.
171 Pars magna Italiae est, si verum admittimus, in qua
172 nemo togam sumit nisi mortuus. ipsa dierum
173 festorum herboso colitur si quando theatro
174 maiestas tandemque redit ad pulpita notum
175 exodium, cum personae pallentis hiatum
176 in gremio matris formidat rusticus infans,
177 aequales habitus illic similesque videbis
178 orchestram et populum; clari velamen honoris
179 sufficiunt tunicae summis aedilibus albae.
180 hic ultra vires habitus nitor, hic aliquid plus
181 quam satis est interdum aliena sumitur arca.
182 commune id vitium est: hic vivimus ambitiosa
183 paupertate omnes. quid te moror? omnia Romae
184 cum pretio. quid das, ut Cossum aliquando salutes,
185 ut te respiciat clauso Veiento labello?
186 ille metit barbam, crinem hic deponit amati;
187 plena domus libis venalibus: accipe et istud
188 fermentum tibi habe. praestare tributa clientes
189 cogimur et cultis augere peculia servis.
190 Quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam
191 aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis aut
192 simplicibus Gabiis aut proni Tiburis arce?
193 nos urbem colimus tenui tibicine fultam
194 magna parte sui; nam sic labentibus obstat
195 vilicus et, veteris rimae cum texit hiatum,
196 securos pendente iubet dormire ruina.
197 vivendum est illic, ubi nulla incendia, nulli
198 nocte metus. iam poscit aquam, iam frivola transfert
199 Ucalegon, tabulata tibi iam tertia fumant:
200 tu nescis; nam si gradibus trepidatur ab imis,
201 ultimus ardebit quem tegula sola tuetur
202 a pluvia, molles ubi reddunt ova columbae.
203 lectus erat Cordo Procula minor, urceoli sex
204 ornamentum abaci, nec non et parvulus infra
205 cantharus et recubans sub eodem marmore Chiron,
206 iamque vetus Graecos servabat cista libellos
207 et divina opici rodebant carmina mures.
208 nil habuit Cordus, quis enim negat? et tamen illud
209 perdidit infelix totum nihil. ultimus autem
210 aerumnae cumulus, quod nudum et frusta rogantem
211 nemo cibo, nemo hospitio tectoque iuvabit.
212 Si magna Asturici cecidit domus, horrida mater,
213 pullati proceres, differt vadimonia praetor.
214 tum gemimus casus urbis, tunc odimus ignem.
215 ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet,
216 conferat inpensas; hic nuda et candida signa,
217 hic aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti,
218 haec Asianorum vetera ornamenta deorum,
219 hic libros dabit et forulos mediamque Minervam,
220 hic modium argenti. meliora ac plura reponit
221 Persicus orborum lautissimus et merito iam
222 suspectus tamquam ipse suas incenderit aedes.
223 Si potes avelli circensibus, optima Sorae
224 aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur
225 quanti nunc tenebras unum conducis in annum.
226 hortulus hic puteusque brevis nec reste movendus
227 in tenuis plantas facili diffunditur haustu.
228 vive bidentis amans et culti vilicus horti
229 unde epulum possis centum dare Pythagoreis.
230 est aliquid, quocumque loco, quocumque recessu,
231 unius sese dominum fecisse lacertae.
232 Plurimus hic aeger moritur vigilando (sed ipsum
233 languorem peperit cibus inperfectus et haerens
234 ardenti stomacho); nam quae meritoria somnum
235 admittunt? magnis opibus dormitur in urbe.
236 inde caput morbi. raedarum transitus arto
237 vicorum in flexu et stantis convicia mandrae
238 eripient somnum Druso vitulisque marinis.
239 si vocat officium, turba cedente vehetur
240 dives et ingenti curret super ora Liburna
241 atque obiter leget aut scribet vel dormiet intus;
242 namque facit somnum clausa lectica fenestra.
243 ante tamen veniet: nobis properantibus obstat
244 unda prior, magno populus premit agmine lumbos
245 qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro
246 alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam.
247 pinguia crura luto, planta mox undique magna
248 calcor, et in digito clavus mihi militis haeret.
249 Nonne vides quanto celebretur sportula fumo?
250 centum convivae, sequitur sua quemque culina.
251 Corbulo vix ferret tot vasa ingentia, tot res
252 inpositas capiti, quas recto vertice portat
253 servulus infelix et cursu ventilat ignem.
254 scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat
255 serraco veniente abies, atque altera pinum
256 plaustra vehunt; nutant alte populoque minantur.
257 nam si procubuit qui saxa Ligustica portat
258 axis et eversum fudit super agmina montem,
259 quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa
260 invenit? obtritum volgi perit omne cadaver
261 more animae. domus interea secura patellas
262 iam lavat et bucca foculum excitat et sonat unctis
263 striglibus et pleno componit lintea guto.
264 haec inter pueros varie properantur, at ille
265 iam sedet in ripa taetrumque novicius horret
266 porthmea nec sperat caenosi gurgitis alnum
267 infelix nec habet quem porrigat ore trientem.
268 Respice nunc alia ac diversa pericula noctis:
269 quod spatium tectis sublimibus unde cerebrum
270 testa ferit, quotiens rimosa et curta fenestris
271 vasa cadant, quanto percussum pondere signent
272 et laedant silicem. possis ignavus haberi
273 et subiti casus inprovidus, ad cenam si
274 intestatus eas: adeo tot fata, quot illa
275 nocte patent vigiles te praetereunte fenestrae.
276 ergo optes votumque feras miserabile tecum,
277 ut sint contentae patulas defundere pelves.
278 Ebrius ac petulans, qui nullum forte cecidit,
279 dat poenas, noctem patitur lugentis amicum
280 Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus:
281 [ergo non aliter poterit dormire; quibusdam]
282 somnum rixa facit. sed quamvis inprobus annis
283 atque mero fervens cavet hunc quem coccina laena
284 vitari iubet et comitum longissimus ordo,
285 multum praeterea flammarum et aenea lampas.
286 me, quem luna solet deducere vel breve lumen
287 candelae, cuius dispenso et tempero filum,
288 contemnit. miserae cognosce prohoemia rixae,
289 si rixa est, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum.
290 stat contra starique iubet. parere necesse est;
291 nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem
292 fortior? "unde venis" exclamat, "cuius aceto,
293 cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum
294 sutor et elixi verecis labra comedit?
295 nil mihi respondes? aut dic aut accipe calcem.
296 ede ubi consistas: in qua te quaero proseucha?"
297 dicere si temptes aliquid tacitusve recedas,
298 tantumdem est: feriunt pariter, vadimonia deinde
299 irati faciunt. libertas pauperis haec est:
300 pulsatus rogat et pugnis concisus adorat
301 ut liceat paucis cum dentibus inde reverti.
302 Nec tamen haec tantum metuas; nam qui spoliet te
303 non derit clausis domibus postquam omnis ubique
304 fixa catenatae siluit compago tabernae.
305 interdum et ferro subitus grassator agit rem:
306 armato quotiens tutae custode tenentur
307 et Pomptina palus et Gallinaria pinus,
308 sic inde huc omnes tamquam ad vivaria currunt.
309 qua fornace graves, qua non incude catenae?
310 maximus in vinclis ferri modus, ut timeas ne
311 vomer deficiat, ne marra et sarcula desint.
312 felices proavorum atavos, felicia dicas
313 saecula quae quondam sub regibus atque tribunis
314 viderunt uno contentam carcere Romam.
315 His alias poteram et pluris subnectere causas,
316 sed iumenta vocant et sol inclinat. eundum est;
317 nam mihi commota iamdudum mulio virga
318 adnuit. ergo vale nostri memor, et quotiens te
319 Roma tuo refici properantem reddet Aquino,
320 me quoque ad Helvinam Cererem vestramque Dianam
321 converte a Cumis. saturarum ego, ni pudet illas,
322 auditor gelidos veniam caligatus in agros.'